21- باب مرگ و کیفیّت آن برای مؤمن و کافِر و گناهکار
اعتقادات صدوق ره- ترجمه، ص:60-68
باب (شانزدهم) اعتقاد در مَوت [= مرگ]:
ابن بابَوَيه رحمة اللَّه عليه گويد كه:
خدمت جناب امير عليه السّلام عرض شد كه: صفت مرگ را براى ما بيان فرمائيد. آن جناب فرمودند: (( [شخص] با خبرى را برخورديد؛ مرگ يكى از سه امر است كه بر شخص وارد مىشود؛ يا بشارت است بعَيش ابدى، يا بشارت است بعذاب ابدى، يا ترسانيدن و هَول دادن و امر مُشتبـِهي است كه نميداند از كدام فرقه است. اما دوست ما كه مطيع فرمان ما است[یعنی شیعۀ امامیّه] پس آن [کسی] است كه بشارت عيش ابد يافته؛ و اما دشمن ما كه مخالف امر ما است [یعنی: آنکه غیر شیعۀ امامیّه باشد و این مذهب را نپذیرد - شارح] پس آن است كه بشارت عذاب ابد شنيده؛ و اما مُشتبـِه ُالاَمرى كه نميداند حالش چيست، آن مؤمنست كه ستم و اسراف بر خود نموده، نميداند كارش بكجا ميرسد و خبر مبهم ترسناك واردش مىشود و باز حقتعالى او را هرگز كه مساوى دشمنان ما نميكند و ليكن بيرونش مىآورد از آتش به شفاعت ما، پس بدانيد و فرمان ببريد و اعتماد مكنيد [یعنی: مغرور نشوید به شیعه بودنتان، به امید شفاعت ما و اعتماد بر آن – شارح] و عقوبت الهى را كوچك مدانيد كه بعضى از اسراف كارانند كه شفاعت ما بايشان نميرسد؛ مگر بعد از عذاب الهى در سيصد هزار سال!)).
و از حضرت امام حسن عليه السّلام سؤال شد كه: چيست اين مرگ كه مردم ندانستهاندش ؟! فرمود: ((بزرگتر شاديست كه بر مؤمنان وارد مىشود وقتى كه حركت داده ميشوند از دار تـَعَب [= رنج و سختی] بعَيش ابد، و عظيمتر مهلكهاى [است] كه وارد مىشود بر كافران چون بُرده ميشوند از بهشتشان كه دنيا است بسوى آتشى كه تمام و فانى نميگردد!)).
و در آنوقت كه شدت نمود كار بر امام حسین عليه السّلام اصحاب نظر بجانب آن جناب نمودند و حال آن امام هُمام را بخلاف احوال خود مشاهده كردند، زيرا كه چون امر بر آنها سخت ميشد رنگهاشان متغير ميگرديد و پشتهاشان [در متن: فرائص، جمع فریصه: گوشت میان پستان و کتف آنها] مي درفشيد [= می لرزید] و دلهاشان هراسان ميگرديد و از پا مىافتادند. و آن امام عليه السّلام با بعضى از خواصّ كه در خدمت با سعادتش ميبودند رنگهاشان ميدرخشيد و اعضائشان سبك و چابك ميشد و دلهاشان آرام ميگرفت، پس اصحاب بيكديگر ميگفتند: بهبينيدش كه از مرگ باك ندارد!
آن جناب به ايشان فرمود:
((صبرى اى بُزرگ زادگان! كه نيست مرگ جز پلى كه ميگذراند شما را از پريشانى و بدحالى به جـِنان [= بهشتها، جمع جنـّت] وسيع و عَيش [=زندگانی] جاويد. پس كداميك دلگرانيد از اينكه انتقال يابيد از زندان بقصر و ايوان؟ و اين قوم كه دشمنان شمايند مانند كسى هستند كه از ايوان بزندان و عذاب روند، بدرستى كه پدرم خبر داد مرا باين حكايت از رسول خدا صَلـَّى اللَّهُ عَلـَيهِ وَ آلِهِ وَ سَلـَّم كه: دنيا زندان مؤمن است و بهشتِ كافِر و مرگ جـِسر [=پل] مؤمنان است به بهشتهاشان و جـِسر كافِران است به جهنمشان. نه دروغ گفتهام و نه دروغ شنيدهام از آن جناب)).
و از حضرت امام زَين العابدين عليه السّلام سؤال شد كه مرگ چيست؟
فرمود: ((براى مؤمن چون كندن جامه چركين شپشين و غـُلهاى سنگين و بعِوَض آن پوشيدن فاخرترين لباسها و خوشبوترين جامِها و سوارى رَهوارترين مَركـَبها و سُكناى دلنشينترين منزلها؛ و براى كافِر چون افكندن جامههاى فاخر و انتقال از منزلهاى دلنشين و بَدَل گرفتن چركينترين جامِها و درشتترين لباسها و مُوحِشترين منزلها و عظيمترين عذابها)).
و از حضرت باقر عليه السّلام سؤال شد كه مرگ چيست؟ فرمود كه: ((همان خوابيست كه شما را هر شب مىآيد مگر آنكه مدّتش طولانى است بيدار نميشويد از آن خواب تا روز قيامت پس هر كه [= هر انسانی یقیناً] در خواب ديده از انواع فرح و شادى چندانكه اندازه نداشته باشد و از انواع هَولها آنچه در حساب نگنجد،[پس] ملاحظه نمائيد كه [همین سان] چگونه است حال كسى كه شادمان گرديده در [وقت مردن] يا هراسان. اين است مرگ؛ پس مُستعِدّ [=آماده] باشيد برايش)).
و از حضرت صادق عليه السّلام سؤال شد كه: صفت مرگ را براى ما بفرمائيد. فرمود: ((مرگ براى مؤمن مثل خوشتر بوئيست كه ببويد و از عِطرش بوَجد آيد و بـِالمَرَّة [= به کلـّی] تعَب و الـَم از او منقطع گردد، و براى كافِر مثل گزيدن افعيها و عقربها و سختتر از اينها است)).
يكى عرض نمود كه: قومى ميگويند مرگ سختتر است از بريدن به ارّهها و چيدن به مِقراضها [= قیچیها] و سر كوفتن بسنگها و گردانيدن ميل ِآسيا در ديدهها! آن حضرت فرمود: ((چنين ميباشد بر بعضى از كافِران و فاجران. آيا نميبينيد كه بعضى از آنها مُعايَنـَه [= بالعَیان و بچشم] ميبينند اين شدّتها را در دم نـَزع [=جان کندن] و آنست كه سختتر است از اين، [جز از عذاب آخِرت که آن سخت تر است] از تمام عذابهای دنيا)).
عرض نمودند پس چيست كه ملاحظه مينمائيم كافرى را كه نـَزع [= جان دادن] بر او آسان مىشود، پس خاموش ميگردد در حالى كه صحبت ميدارد (و دل برده مىشود خ ل) و ميخندد و تكلم مينمايد؛ و در ميان مؤمنان [نیز برخی اینگونه اند؛ و باز در میان مؤمنان] و كافران بعضى نزد سَكـَرات مَوت [= دشواریهای جان کندن که هوش را از سر انسان می رُباید] اين سختىها را ميكشند؟ فرمود: (( هر گونه راحتى كه مؤمن را در آن حال باشد ثواب عاجـِل [= فوری و دنیوی] او است، و هر شدّتى كه باشد جهت خالص ساختن او است از گناهان تا وارد آخرت شود در حالى كه پاك و پاكيزه باشد و مُستحِقّ ثواب الهى فارغ از هر مانعى الا همان [مرگ] كه گذشته. و هر آسانى كه بر كافِر در آن دم باشد براى آنست كه مزد هر عمل نيكى كه در دنيا كرده باز يافت نمايد، تا وارد آخرت شود در حالى كه هيچ نداشته باشد الا آنكه موجب عذاب باشد بر او؛ و هر سختى كه بر كافر است در آن وقت، اول عقوبت او است نزد آخِر شدن اعمال نيك او، و اين بجهت آنست كه حقتعالى عادليست كه جور نمي نمايد)).
و حضرت امام موسى بن جعفر عليه السّلام وارد شد بر بالين مردى كه در سَكـَرات غرق بود و جواب نميداد كسيرا كه آوازش مينمود، پس حاضرين عرض نمودند كه: كاش حال رفيق خود را ميدانستيم و كيفيت مردن را! فرمود: ((مرگ آلت صاف نمودن است خالص ميكند مؤمنان را از گناهان، و آخِر اَلـَمى [= دردی] ميباشد كه ميرسد بايشان و كفارۀ آخِرين وَبالي [= گرفتاری بسبب گناهان] است كه ميبوده بر ايشان. و خالص مينمايد كافران را از حسنات آنها [بسبب لذتهایی که تا دم مرگ از زندگانی دنیا برده اند – شارح] و آخِر لذتى يا نعمتى يا رحمتى يا راحتى كه ميرسد بآنها، آن آخِر ثواب حسنه ايست كه ميباشد براى آنها.
و اما اين رفيق شما پس بتحقيق كه خالى شد از گناهان خالىشدنى و صاف شد از معاصى صافشدنى و خالص گرديد تا پاك شد، چنان كه پاك مىشود جامه از چرك؛ و قابل معاشرت گرديد با ما اهل بيت و در خانۀ ما خانۀ ابدى)).
و مردى از اصحاب امام رضا عليه السّلام بيمار شد؛ آن حضرت عِيادتش فرمود و باو فرمود: حال خود را چگونه مييابى؟ عرض نمود مرگ را ديدم بعد از آنكه از خدمت شما مرخص گرديدم! فرمود: چطورش ديدى؟ عرض نمود: عجب دردناك و شديد! فرمود: ((مرگ را نديدهاى و ليكن حالتى را ديدهاى كه بدان با خبرت ميكند و بعضى از حالات آن را بتو ميشناساند، اين است و غير از اين نيست كه مردم دو قسمند: يكى راحت يافته بمرگ؛ و ديگرى مرگش سبب راحت [شدن خلق از اذیّت او، یا مؤمنین از کفر او، یا ملائکه از معاصی او] گرديده؛ پس تازه كن ايمان را بخدا و به نـُبُوَّت و به ولايتِ ائمَّۀ هُدَى ع كه به استراحت باشى)). آن مرد بفرموده حضرت عمل كرد،... و اين حديث طولانى است و ما موضع احتياج را از آن گرفتيم.
و از حضرت امام محمّد تقى عليه السّلام سؤال شد كه: اين مسلمانان را چه حال است كه از مرگ كراهت دارند؟! فرمود: (( از جهت آنكه نشناختندش، از آن جهت مكروهش داشتند و اگر شناخته بودندش و بحقيقت از دوستان خدا بودند هر آينه دوستش ميداشتند و هر آينه ميدانستند كه آخرت براى ايشان به از دنياست)).
و باز فرمود: ((اى بندۀ خدا؛ چه حال است طفل و ديوانه را كه سرباز ميزنند از دوائى كه تنقيۀ [= پاکسازی] بدن انسان مينمايد و درد را از ايشان رفع ميكند؟)) فرمود: ((اين بجهت نادانى آنها است بمَنفـَعَت دوا)).
و فرمود: ((قسم بآن خدائى كه مبعوث فرمود محمّد (صَلـَّى اللَّهُ عَلـَيهِ و آلِهِ) را بحقّ به پيغمبرى، كه هر كس مستعِدِّ مرگ شود چنانچه بايد، خواهد دانست كه مرگ نافعتر بوده براى او از دواء براى آن محتاج عِلاج. بدرستى كه اگر دانند كه مرگ به چه نعمتها منجرّ مىشود، هر آينه ميطلبندش اشدّ [= شدیدتر/ بیشتر] از آنكه عاقل عاقبت انديش دوا را طالبست جهت دفع آفتها و تحصيل انواع سلامت.
و حضرت امام على النقى عليه السّلام بر بالين مريضى از اصحاب خود وارد شدند در وقتى كه ميگريست و جزع از مرگ مينمود، پس آن حضرت فرمود: ((اى بنده خدا؛ از مرگ ميترسى بعلت اينكه آن را نميشناسى! آيا خود را چنان ميبينى كه چون چركين شود جامه تو و كثيف گردد و مُتـَاَذ ِّى شوی از شدت كثافت و چرك، و بدنت [مبتلا به] جَراحَت و جَرَب [= بیماری خارش] شود و بدانى كه شستشوى حمام همه اينها را زائل مينمايد، آيا در اين صورت نميخواهى بحمام روى و اينها را از خود بشوئى؟! آيا بر تو شاقّ نيست كه بحمام نروى و اينها بر تو بجا بماند؟!))؛ عرض نمود: بلى يَا بنَ رسولِ اللَّه (ص)! فرمود: ((پس آن مرگ همان حمّام است و آن آخِر فِقرَه[= نشانه]ايست كه باقى بوده بر تو از صاف نمودن گناهان تو و پاكيزه ساختن تو از بديهاى تو، پس چون تو وارد شدى بر مرگ و از آن گذشتى نجات يافتى از هر غمّى و همّى اذيّتى و رسيدى بهر شادى و فرَحى)). در آن حال آن مرد آرام گرفت و نشاط يافت و تن در داد و چشم خود را بر هم نهاد و روانه راه آخرت گرديد.
و از حضرت امام حسن عسكرى عليه السّلام سؤال شد كه مرگ چيست؟ فرمود: ((تصديق باَمرى كه نميباشد)).
مترجم گويد: يعنى ظاهراً يا باِعتقاد ظاهربینان يا الحال. مُصنـِّف [=شیخ صدوق ره] گويد: آن حضرت فرمود: ((خبر داد مرا باين پدرم از پدرش از جدش از صادق عليه السّلام پس فرمود: بدرستى كه مؤمن چون بميرد مرده نيست، و كافر است كه مرده واقعيست، حقتعالى ميفرمايد كه: بيرون مىآورد خداوند زنده را از مرده و بيرون مىآورد مرده را از زنده [یونـُس/31] [الحدیث] ... )).
و مردى شرفياب حضور جناب رسالت مَآب ص گرديده عرض نمود: يا رسولَ اللَّه؛ مرا چه حالت است كه مرگ را دوست نميدارم؟ فرمودند: مالى دارى؟ عرض كرد: آرى. فرمودند: پيش فرستاده ای؟ [یعنی: بخشی از آنرا صرف امور خیریّه و باقیات صالحات کرده ای؟- شارح]؛ عرض نمود: نه. فرمودند: از آنجاست كه مرگ را دوست نميدارى!
و مردى از ابو ذرّ رَضِىَ اللَّهُ عَنه پرسيد كه: ما را چه حالتست كه مرگ را ناخوش ميداريم؟ گفت: ((بسبب آنكه شما دنيا را آباد كردهايد و آخرت را خراب، پس مكروه ميداريد كه از آبادى بويرانى منتقل شويد!)).
و از او سؤال شد كه: چگونه ميبينى ورود ما را بر خداوند؟ گفت: ((امّا نيكوكار چون غائبي است كه وارد [بر] اهل خود شود و اما بدعمل چون بنده گريخته كه بحضور آقايش رسد)). پرسيدند: پس در نزد خدا احوال ما چگونه ميباشد؟ گفت: ((عملهاى خود را بر كتاب الهى عرضه دهيد بدرستى كه حقتعالى ميفرمايد: إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ: بتحقيق كه نيكان در مقام تَنـَعّـُم اند؛ وَ إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ = و بدرستى كه نابكاران در جهنـّم اند [سوره انفطار/ آيه 13و14] )). آن مرد گفت: پس رحمت خدا كجا است؟ ابو ذرّ گفت: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ: رحمت الهى نزديك نيكوكاران است [سوره اعراف/ آيه 56] )).
*****************************
تصحیح الاعتقاد، شیخ مفید:
... فرموده است خداوند سبحانه: هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَ يُمِيتُ [= اوست که زنده میکند و میمیراند](مؤمنون/80؛ الغافر/68)
... و نمي ميراند خداوند بنده[ای] را از بندگان خودش، مگر آنكه مَوتش اصلح [=بهتر] است از براى او [یا دیگران] از بقايش؛ و زنده نميگرداند [و زنده نگاه نمیدارد] بنده[ای] را مگر آنكه حيات، اصلح[=بهتر] است از براى او [یا دیگران] از موتش؛ و هر چه ميكند آنرا خداوند تعالى بخلقش پس آن اصلح است از براى ايشان و اَصوَب[= درست تر] است در تدبير... و بتحقيق كه وارد شده است خبر بآنكه: آلامى[=جمع اَلـَم: دردهایی] كه پيش از مرگ واقع مىشود ميباشد كفاره از براى گناهان مؤمنين و ميباشد عِقاب از براى كافِرين؛ و ميباشد راحتِ پيش از مرگ، استِدراج [=تدریجاً بهلاکت کشیدن] از براى كافِرين و نوعى از ثواب براى مؤمنين...
و اما آنچه ذكر نموده است آنرا شيخ ابو جعفر [صدوق] رَحِمَهُ اللَّهُ از احوال مردگان بعد از وفات ايشان، پس به تحقيق كه آمده است اخبارى باين مضمون بر وجه تفصيل... بتحقيق كه آمده است در حديث از آل محمد - صلواتُ اللَّهِ عليهم - كه فرمودهاند كه: ((دنيا زندان مؤمن است و قبر خانهاش و بهشت جايگاهش؛ و دنيا بهشت كافر است و قبر زندان او است و آتش جايگاه او است)).
و روايت شده است از ايشان عليهم السّلام كه فرمودهاند كه: ((خير - همۀ خير- بعد از مرگ است و شرّ - همۀ شرّ - بعد از مرگ است))...
کتاب موبایل
درباره
((بسم اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیم))
(به یاد مرحوم آیت الله سیّد حسن فقیه امامی - رضوانُ اللهِ علیه)
اصول عقائد یا اعتقادات شیعه
(فارسی - عربی)
اعتقادات اصیل شیعه
به پیروی از روش قدماء
(با إعراب گذاری مشکلات متون
عربی و ترجمۀ تحقیقی فارسی)
متأسّفانه اخیراً شاهد هستیـم که تدوین نرم افزارها و سایتــهای عقیدتی شیعه، بعضاً با حذف عناوین کتاب های اعتقادی و اصیـل قـدماء شیعه و نیز کتب مرحوم علّامـــه محـمّـد بــــاقــر مجلسی – بزرگترین عالم شیعۀ اِثناعشریّه - صورت گرفته؛ و چیـزهایی که به عنـــوان نرم افزار یا سایت و ..... فضای فرهنگی جامعه را اشغال نموده اند، اغلـب به ارائۀ کتاب های غیـــر اصیل و گـاه پر از خطـای بـرخی از معاصرین – که آگاهـی کافـی از روایـات اهل بیت (علیهـِمُ السّلام) نداشته و ندارند - اکتفـاء نموده و اگر هـم ناچار از آوردن "بحار الأنوار" در برنامه های خود شده اند - آنهم با حذف و تحریف بخشهایی از آن که بـا عقاید خودشان مـطابـق نیست – از ایـن جــهــت بوده که "بحار"خورشید کتب احادیث شیعه و یـا معروف ترین منبع روایات ائمّۀ اطهار (ع) است و از آوردنـش راه فراری بـرای کســـی وجود ندارد و از بهانـه آوردن در مـورد حذف آن ناتوان هستند؛ ولی کتب محی الدین عربی، ابن سینا، میـر دامــاد، ملاصـدرا شیرازی، ملا محسن فیـض کاشانـی و.... و هــواداران معاصر آنها، بـه عنوان منابع یـا مآخذ اصلی عقـــاید شیعیان، به خورد اذهان نـاآگـــاه و مــردم عامّی و غیـــر متخصّص در این رابطه، داده می شوند و همه در قـالب نــــرم افزار و سی دی و کتب چاپــی و نشریّات و سایتهای اینتـرنتی - و حتی کتابـهای درسی بـرای دانش آمــوزان یا دانشجویان بی اطّـلاع - ارائه شده اند و آنوقـت همگی این عقاید پُر از غلط و تحریف، به جای عقائد حَقـّه و به اسم اصول عقاید و... جعـل و تبلیغ می شوند! حال آنکه در قـبـر ، به هنگـام سؤال و جواب، و در روز قیامـت بــه وقت حساب، از اعتقادات و آراء ابن سینا، میرداماد، میر فِندِرسکی، ملا صدرا، فیض کاشانی، و یـا مُمیت الدین عربی و... از ما سؤال نمی شـود؛ بلکه از عقائد ائمّۀ اطهار که در کتــب اعتـقادات شیخ صدوق و علامــۀ مجلـسی(ره) به شکلی ساده، کامـل و فشـرده، در اختـــیـار همگـی قرار گرفـتــه و به پنـدارهای شخصـی کسی آلوده نشده اند، از ما پرسیده میـشود و به قول شاعـــر:
آه آه از دست صرّافان گوهر ناشناس!!
هر زمان، خرمهره را با دُرّ برابر میـکـنـند!!
بنابـراین، قائمیّه ایـن را وظیفۀ شرعی خود می دانـد که علی رغم میـل این افراد، کــتــب اصیل اعتقادات شیعـه مثل اعتـقادات شیـــخ صدوق و شیخ مفیـد و علامۀ مجلسی - أعلـی اللهُ مقامَهــُم - را تـوأم با اِعراب گذاری دقیــق مشکلات متــون عربی و با ترجمه ای روان، به خوانندگان محترم و محققان ارجمندی کـه جویای حقــیـــقت اند، ارائه دهد. امیـد که ما را به دعای خیـر یـاد کنند و این نوشتــار در روز بازپسین ، پرده ای شود میان ابدان ما و آتــش سوزان دوزخ که با کسی تعارف ندارد!
آثار ما بـصفحۀ گیتی نشان ماست!
از بعـد ما، نگــاه به آثـار ما کنـــیـد!
البته باید دانسـت که ما دراین برنامه ابتداءاً "اعتقادات صدوق(ره)" را مبنا قرار داده و شرح شیخ مفید را تا آنجـــا به این رساله ملحـــق میکنیم که وارد تکلّفات کلامی نشویم؛ زیرا در اخبار متواتره ای که در کتاب التوحید صدوق و اصول کافی کلینی و... آمده، ائمّۀ اطهار-ع- ما شیعیان را از ورود ونیز اشتغال به سه علــم: کلام، فلسفه و عرفان نهی فرموده اند و ایـن نهی اکید، جنبۀ تحریم شرعی دارد وما نیز از طرح مشاجرات کلامی شرعاً معذور هستیم...
*تذکر: هرگونه مطلبی که درون دو قلاب و یـا به اصطلاح کروشه[...] در متن عربی و فارسی مشاهده میشـود، از شرح سیّـــد ابراهیـــم حسینی نجفی- رحمة الله علیه - افزوده و با عنـوان "شارح" مشخص شده است و این لفظ (شارح) در رسالۀ اعتقادات صدوق، نباید با شیخ مفیــد اشتباه شود؛ زیرا هرجا از وی نقل قول کنیـم، آن را با عنوان "مفیـد" مشخص میسازیم. بلی، گاهی نیز بعض اضافات تحقیقی از خود قائمیّـه افزوده شده است.
ضمناً ترتیب این برنامه به نحوی است که یک شماره، فارسی و یک شماره عربی یا همان متن مربوطه است و با شمارۀ یکسان نمره گذاری میشـوند تا هر محققی براحتی بتواند متن عربی و ترجمۀ آن را مشاهده نمایـد و در صورت نیاز، آن دو را با هم تطبیق دهد.
مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیّه - اصفهان
