2- معرّفی کتاب"اعتقادات صدوق"و ترجمۀ آن. از مصحّح چاپ علمیّۀ اسلامیّه
*ترجمۀ اعتقادات ابن بابَوَيه [شیخ صدوق – أعلی اللهُ مقامَه]:
ص: 8
اصل كتاب رساله ايست مُوجَز[=خلاصه] از تصانيف شيخ ابو جعفر محمد بن علىّ بن الحسين بن موسى بن بابَوَيهِ القمّى كه آن را باعتبار موضوع: «الاعتقادات» و نسبت به مؤلف: «اعتقاداتُ الصّدوق» و يا «اعتقاداتُ ابن بابويه» ميخوانند. شيخ اجلّ علامه شيخ آقا بزرگ طهرانى [ره] در كتاب «الذَّريعَة اِلىَ تصانيفِ الشـّيعَة» اين كتاب را زير كلمه «الاعتقادات» شناسانده و چنين نوشته: («الاعتقادات» للشـَّيخ ابى جعفر محمد بن علىّ بن الحسين بن موسَى بن بابَوَيهِ القمّى المُتـَوَفـَّى بالرَّىِّ سَنـَة َ381[ق]؛ طـُبـِعَ مُكرَّراً. اوّلـُهُ: «الحَمدُ لِلّهِ ربِّ العالـَمينَ وحدَهُ لا شريكَ لـَهُ». اَملاهُ في نـَيشابورَ في مجلسِ يَومِ الجُمُعَةِ، ثانى عَشـَرَ، شعبانَ سَنةِ 368 لمّا سَألـَهُ المَشايخُ الحاضِرونَ اَن يُملِىَ علـَيهـِم وصفَ دينِ الاِماميَّةِ علىَ وجهِ الايجازِ؛ و لذا سَمّاهُ الشـَّيخُ [الطوسیّ ُ] في "الفِهرسِ" بـ:"دينِ الاماميَّة". ذكـَرَ فيهِ جميعَ اعتقاداتِ الفرقةِ النـّاجيَةِ الضـَّرُوريّة َ مِنها و غـَيرَِ الضــَّرُوريَّةِ، الوِفاقِيَّة َ مِنها و غيرَ الوفاقيّةِ، و قالَ [الصّدوقُ] في آخِرِهِ:«و سَاُملى شرحَ ذلِكَ و تفسيرَهُ اِذا سَهـَّلَ اللَّهُ - عَز َّ اسمُهُ – علـَى العَودِ مِن مقصدى اِلىَ نيشابورَ» وَ لم يُذكـَر شرحٌ له في فِهرسِ تصانيفِهِ الكثيرةِ و لعلـَّهُ لـَم يَتيَسَّر له و لذا عَمَدَ الشيخ ُالمفيدُ لِشرحِ الكتابِ؛ و له شروحٌ و ترجَمَة ٌ نـَذكـُرُها في مَحالـِّها.) [= ... مکرّر بچاپ رسیده. اوّلش چنین است: ... و شیخ صدوق آنرا در نیشابور در مجلسی در روز جمعه 12 شعبان 368ق املاء نموده، هنگامیکه مشایخ حاضر در مجلس از او خواستند تا املاء کند وصف دین امامیّه را بنحو مختصر و موجَز؛ و برای همین، شیخ طوسی در "الفهرست" نام این کتاب را "دینُ الإمامیّة" ذکر کرده. صدوق در این کتاب جمیع اعتقادات فرقۀ ناجیه (= شیعۀ دوازده امامی) را ذکر نموده؛ اعمّ از ضروری و غیر ضروریّ آنها، مورد وفاق همه و یا مورد اختلاف آنها را و در پایان خود صدوق گفته: "بزودی شرح و تفسیری بر آن املاء خواهم نمود، هرگاه که خدای بزرگ آسان سازد بازگشت من از مقصد بعدی را دوباره به نیشابور" ولی هیچ ذکری از شرح این کتاب توسّط خود صدوق در فهرست تصانیف بسیار او بمیان نیامده و شایداین برایش میسّر نگشته و برای همین، شیخ مفید قصد شرح دادن این کتاب را نموده است. و برای این کتاب شروح و ترجمه ای دیگر است که در محلّ خود، ذکر خواهند شد] [انتهای گفتار آقابزرگ طهرانی در "الذریعة"]. اين كتاب در ميان فقهای اماميه معروف و شروحى نيز بآن نوشته شده و از شـُرّاح آن ابوعبدِاللَّه محمّدُ بن ُمحمّدِ بن النـّـُعمان المفيد است كه پس از مؤلف بشرح آن مبادرت كرده است، و چون اين دو كتاب مانند ساير تصانيف اين دو عالم بزرگ شيعى بزبان عرب بوده بعضى از علماء - موافق انشاء معمول هر عصر و زمان و مطابق ذوق و سليقۀ خود هر دو را از لغت عرب بفارسى نقل كردهاند و سعى نمودهاند تا بفهم عامّۀ فارسى زبانان نزديكتر شود و از آنها است مترجم ترجمه حاضر محمد علىّ بن سيد محمّد حسنى كه بأمر [شاهزادۀ قجری] محمّد ولى ميرزا آن را بفارسى آورده است و عبد اللَّه ابن حسين مازندرانى و علىّ بن حسن زَوارى كه ترجمۀ خود را "وسيلة النجاة" نام نهاده و شخصى ديگر از اصحاب اماميه كه ترجمه [خود] را "منهاج المؤمنين" خوانده است.
ص: 9
محمد ولى ميرزا در ايام حكومت يزد جمعى را - از فقهاء و علماء آن ديار- بتاليف و ترجمه بعضى از كتب فقه و اخبار و متون سنن و آداب، معيّن و موظف كرده بود، و اين طبقه از علماء بدستور اين شاهزاده كتابهائى را تاليف و يا ترجمه كردهاند و از آنها است: أبو القاسم بن احمد يزدى كه كتاب "اعتقادات" علامه محمّد باقر مجلسى را در هفدهم جُمادَى الاُولىَ سال هزار و دويست و چهل و دو هجرى قمرى بفارسى ترجمه كرده؛ و شخصى ديگر از علماء آن عصر، كتاب "رَوضه [=بوستان] كافى" را بفارسى نقل كرده و در هفدهم ماه شوال سال هزار و دويست و سى و نه هجرى قمرى بپايان رسانده و آن را «ذ ُخرُ المَعادِ» نام نهاده و سيد احمد بن محمّد حسينى اردكانى كه كتاب «اِكمالُ الدّين و اِتمامُ النـِّعمة» [از شیخ صدوق در شناخت امام زمان عج] را ترجمه كرده... و از اين گروه است محمّد على بن سيد محمد حسنى مذكور كه همين رساله "اعتقادات ابن بابويه" را از لغت عرب به فارسى آورده است و اين شخص بگمان نگارنده سطور(جعفر سلطان القرّائی) جز مدرس يزدى معاصر فتحعلى شاه قاجار، كسى ديگر نيست و محمّد على ابن سيد محمّد حسنى در يزد همان ميرزا محمّد على مدرس متخلص به "حيران"، ابن سيد محمّد بن سيد مرتضى است. چنانكه در شرح حال او ترجمۀ اين كتاب در شمار تصانيفش آمده و مؤلف "آينه دانشوران" [علیرضا ریحان الله یزدی] نيز بر آن تصريح كرده است و علامه شهير شيخ آقا بزرگ تهرانى در جزء چهارم «الذريعة الى تصانيف الشيعة» هم آن را معرفى فرموده، اما در بيان سلسله نسب مترجم در آن كتاب كمى تسامح رفته است. در كتابخانه راقم اين سطور (جعفر سلطان القرّائی) مجموعه كوچكى است مشتمل بر دو رساله فارسى؛ يكى از اين دو رساله ترجمه رساله اعتقادات محمّد بن بابويه است از همين شخص «محمد على بن سيد محمّد حسنى» بخط مترجم ... در سال هزار و دويست و چهل هجرى قمرى كه سال ترجمه كتاب است نگاشته و بكتابخانه محمد ولى ميرزا قاجار كه كتاب بدستور او از عربى بفارسى نقل شده اهداء كرده است.
مترجم در ديباچه كتاب پس از توحيد بارى تعالى و نعت رسول اكرم و ائمه طاهرين دين روى طريقه بعضى از مؤلفين گذشته بمدح سلطان عصر خود فتحعلى شاه قاجار و پسرش محمّد ولى ميرزاى مذكور پرداخته...
ص: 10
... رساله ديگر كه نسخه دوم اين مجموعه است ترجمۀ شرح مفيد است برآن كتاب. با دلالت بعضى قراين و اَمارات كه در نسخه حاضر موجود است و با اشارتى كه ميرزا محمّد على بن سيد محمّد حسنى مترجم رساله اعتقادات ابن بابويه در ديباچه ترجمهاش كرده ميتوان بقياس و گمان گفت كه اين رساله نيز از مترجم رساله اعتقادات ابن بابويه است «ميرزا محمّد على پسر سيد محمّد حسنى».
ص: 11
اين رساله را شخصى كه ابو القاسم نام دارد در سال هزار و دويست و چهل و دو هجرى قمرى با خط شكسته نستعليق در حواشى صفحات نسخه با رعايت محل و مقام ثبت كرده بنحوى كه ترجمه رساله اعتقادات ابو جعفر ابن بابويه را متن و ترجمه «شرح شيخ ابو عبد اللَّه مفيد» را در حاشيه قرار داده است... متن عربى اين رساله كه هنگام ترجمه بفارسى در دست مترجم بوده و در ترجمه اصل قرار يافته در بعضى جاها سفيد داشته؛ مترجم نيز پس از اشاره بمحل بياض خود را از ترجمه معذور دانسته و در ترجمه مانند اصل سفيد گذاشته و گذشته و همان قسمت از رساله كه بسيار اندك است در ترجمه سفيد مانده. مصحح چاپ اول اين رساله جناب آقاى سيد محمود بن سيد جعفر موسوى زرندى است. او كه از سادات فضلاء است اين نقص را چنان كه خود در متن ترجمه در همان چاپ اول اشارت كرده مرتفع ساخته و آنجا را كه ترجمه آن از مترجم اول فوت شده با تصريح بمحل از روى متن عربى ديگر بفارسى آورده و ترجمه اين رساله را با اين نحو بسر حد كمال رسانده است. وَ الحَمدُ للَّهِ وَحدَهُ.
و من از كسانى كه اين دو رساله را بخوانند و از آن بهرهمند و متمتع شوند مُلتمِس دعا و متوقع طلب آمرزش و رحمتم و الحمدُ للَّهِ ربِّ العالـَمين.
تبريز- جعفر سلطان القرائى.
کتاب موبایل
درباره
((بسم اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیم))
(به یاد مرحوم آیت الله سیّد حسن فقیه امامی - رضوانُ اللهِ علیه)
اصول عقائد یا اعتقادات شیعه
(فارسی - عربی)
اعتقادات اصیل شیعه
به پیروی از روش قدماء
(با إعراب گذاری مشکلات متون
عربی و ترجمۀ تحقیقی فارسی)
متأسّفانه اخیراً شاهد هستیـم که تدوین نرم افزارها و سایتــهای عقیدتی شیعه، بعضاً با حذف عناوین کتاب های اعتقادی و اصیـل قـدماء شیعه و نیز کتب مرحوم علّامـــه محـمّـد بــــاقــر مجلسی – بزرگترین عالم شیعۀ اِثناعشریّه - صورت گرفته؛ و چیـزهایی که به عنـــوان نرم افزار یا سایت و ..... فضای فرهنگی جامعه را اشغال نموده اند، اغلـب به ارائۀ کتاب های غیـــر اصیل و گـاه پر از خطـای بـرخی از معاصرین – که آگاهـی کافـی از روایـات اهل بیت (علیهـِمُ السّلام) نداشته و ندارند - اکتفـاء نموده و اگر هـم ناچار از آوردن "بحار الأنوار" در برنامه های خود شده اند - آنهم با حذف و تحریف بخشهایی از آن که بـا عقاید خودشان مـطابـق نیست – از ایـن جــهــت بوده که "بحار"خورشید کتب احادیث شیعه و یـا معروف ترین منبع روایات ائمّۀ اطهار (ع) است و از آوردنـش راه فراری بـرای کســـی وجود ندارد و از بهانـه آوردن در مـورد حذف آن ناتوان هستند؛ ولی کتب محی الدین عربی، ابن سینا، میـر دامــاد، ملاصـدرا شیرازی، ملا محسن فیـض کاشانـی و.... و هــواداران معاصر آنها، بـه عنوان منابع یـا مآخذ اصلی عقـــاید شیعیان، به خورد اذهان نـاآگـــاه و مــردم عامّی و غیـــر متخصّص در این رابطه، داده می شوند و همه در قـالب نــــرم افزار و سی دی و کتب چاپــی و نشریّات و سایتهای اینتـرنتی - و حتی کتابـهای درسی بـرای دانش آمــوزان یا دانشجویان بی اطّـلاع - ارائه شده اند و آنوقـت همگی این عقاید پُر از غلط و تحریف، به جای عقائد حَقـّه و به اسم اصول عقاید و... جعـل و تبلیغ می شوند! حال آنکه در قـبـر ، به هنگـام سؤال و جواب، و در روز قیامـت بــه وقت حساب، از اعتقادات و آراء ابن سینا، میرداماد، میر فِندِرسکی، ملا صدرا، فیض کاشانی، و یـا مُمیت الدین عربی و... از ما سؤال نمی شـود؛ بلکه از عقائد ائمّۀ اطهار که در کتــب اعتـقادات شیخ صدوق و علامــۀ مجلـسی(ره) به شکلی ساده، کامـل و فشـرده، در اختـــیـار همگـی قرار گرفـتــه و به پنـدارهای شخصـی کسی آلوده نشده اند، از ما پرسیده میـشود و به قول شاعـــر:
آه آه از دست صرّافان گوهر ناشناس!!
هر زمان، خرمهره را با دُرّ برابر میـکـنـند!!
بنابـراین، قائمیّه ایـن را وظیفۀ شرعی خود می دانـد که علی رغم میـل این افراد، کــتــب اصیل اعتقادات شیعـه مثل اعتـقادات شیـــخ صدوق و شیخ مفیـد و علامۀ مجلسی - أعلـی اللهُ مقامَهــُم - را تـوأم با اِعراب گذاری دقیــق مشکلات متــون عربی و با ترجمه ای روان، به خوانندگان محترم و محققان ارجمندی کـه جویای حقــیـــقت اند، ارائه دهد. امیـد که ما را به دعای خیـر یـاد کنند و این نوشتــار در روز بازپسین ، پرده ای شود میان ابدان ما و آتــش سوزان دوزخ که با کسی تعارف ندارد!
آثار ما بـصفحۀ گیتی نشان ماست!
از بعـد ما، نگــاه به آثـار ما کنـــیـد!
البته باید دانسـت که ما دراین برنامه ابتداءاً "اعتقادات صدوق(ره)" را مبنا قرار داده و شرح شیخ مفید را تا آنجـــا به این رساله ملحـــق میکنیم که وارد تکلّفات کلامی نشویم؛ زیرا در اخبار متواتره ای که در کتاب التوحید صدوق و اصول کافی کلینی و... آمده، ائمّۀ اطهار-ع- ما شیعیان را از ورود ونیز اشتغال به سه علــم: کلام، فلسفه و عرفان نهی فرموده اند و ایـن نهی اکید، جنبۀ تحریم شرعی دارد وما نیز از طرح مشاجرات کلامی شرعاً معذور هستیم...
*تذکر: هرگونه مطلبی که درون دو قلاب و یـا به اصطلاح کروشه[...] در متن عربی و فارسی مشاهده میشـود، از شرح سیّـــد ابراهیـــم حسینی نجفی- رحمة الله علیه - افزوده و با عنـوان "شارح" مشخص شده است و این لفظ (شارح) در رسالۀ اعتقادات صدوق، نباید با شیخ مفیــد اشتباه شود؛ زیرا هرجا از وی نقل قول کنیـم، آن را با عنوان "مفیـد" مشخص میسازیم. بلی، گاهی نیز بعض اضافات تحقیقی از خود قائمیّـه افزوده شده است.
ضمناً ترتیب این برنامه به نحوی است که یک شماره، فارسی و یک شماره عربی یا همان متن مربوطه است و با شمارۀ یکسان نمره گذاری میشـوند تا هر محققی براحتی بتواند متن عربی و ترجمۀ آن را مشاهده نمایـد و در صورت نیاز، آن دو را با هم تطبیق دهد.
مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیّه - اصفهان
